Աշխարհը կանգնած է պատմական վերափոխման շեմին

Հին աշխարհակարգը փլուզվում է, նորը դեռ չի ձևավորվել։

Իմ գնահատմամբ՝ առաջիկա տարիների գլխավոր պայքարը լինելու է ոչ միայն տարածքների, ռեսուրսների և ազդեցության գոտիների համար, այլև՝ նոր աշխարհակարգի կանոնները սահմանելու իրավունքի համար։

Այսօր աշխարհը կանգնած է պատմական վերափոխման շեմին։ Հին համակարգը կորցնում է իր կենսունակությունը, ուժերի նախկին հավասարակշռությունը խախտվում է, իսկ նոր համակարգի հստակ ուրվագծերը դեռ տեսանելի չեն։

Հնարավոր են երեք հիմնական զարգացումներ։

1. Բազմաբևեռ աշխարհ։ Մի քանի խոշոր ուժային կենտրոններ՝ ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, Հնդկաստանը և այլ ազդեցիկ պետություններ, մրցակցում են համաշխարհային ազդեցության համար՝ ձևավորելով նոր հավասարակշռություն։

2. Ուժային բլոկների աշխարհ։ Աշխարհը բաժանվում է մրցակից ռազմաքաղաքական և տնտեսական ճամբարների, իսկ փոքր պետությունները կանգնում են դժվար ընտրության առաջ՝ միանալ որևէ բևեռի՞, թե՞ փորձել պահպանել սեփական ռազմավարական ինքնուրույնությունը։

3. Անկայուն անցումային աշխարհ։ Հին կանոնները կորցնում են իրենց ազդեցությունը, նորերը դեռ չեն հաստատվել, և միջազգային հարաբերություններում ուժի գործոնը գնալով գերակշռում է իրավունքի նկատմամբ։

Այս սցենարները կարող են ոչ միայն հաջորդել միմյանց, այլև միաժամանակ գոյություն ունենալ։

Իսկ Հայաստա՞նը։

Հայաստանի համար այս վերափոխումը կարող է դառնալ ինչպես լուրջ սպառնալիք, այնպես էլ պատմական հնարավորություն։

Փոքր պետության անվտանգությունը չի կարող հիմնվել միայն արտաքին հովանավորի խոստումների վրա։ Անհրաժեշտ են սեփական պետական կարողություններ, պաշտպանունակություն, տնտեսական դիմադրողականություն, դիվանագիտական ճկունություն և ազգային շահերով պայմանավորված դաշնակցային հարաբերություններ։

Սակայն այստեղ կա մի ավելի խորքային խնդիր։

Երբ հին աշխարհակարգը փլուզվում է, փոքր պետությունների համար վտանգավոր է ոչ միայն ուժեղ հակառակորդ ունենալը, այլև նոր աշխարհակարգի ձևավորման գործընթացից դուրս մնալը։

Մեծ տերությունները կարող են վերաձևել ազդեցության գոտիները, վերանայել դաշինքները և պայմանավորվածություններ ձեռք բերել միմյանց հետ՝ առանց հաշվի առնելու փոքր ժողովուրդների ազգային շահերը։

Հետևաբար Հայաստանի խնդիրը չպետք է լինի պարզապես սպասելը, թե ով կհաղթի մեծ տերությունների պայքարում։ Մեր խնդիրը պետք է լինի հասկանալ, թե ինչ աշխարհ է ձևավորվում, ինչ հնարավորություններ ու սպառնալիքներ են առաջանում, և ինչպես սեփական ազգային շահերը դարձնել նոր իրականության մեջ պաշտպանելի։

Դրա համար անհրաժեշտ է ոչ թե կույր հավատարմություն որևէ աշխարհաքաղաքական կենտրոնի, այլ սթափ ռազմավարական մտածողություն, սեփական շահերի հստակ գիտակցում և դրանք պաշտպանելու քաղաքական կամք։

Մենք դեռ չգիտենք՝ ինչպիսին կլինի նոր աշխարհակարգը։ Բայց արդեն ակնհայտ է, որ հին աշխարհակարգն այլևս չի ապահովում նախկին կայունությունը։

Եվ պատմությունը մի կարևոր դաս ունի. նման անցումային ժամանակաշրջաններում առավելություն են ստանում ոչ թե նրանք, ովքեր ամենից բարձր են խոսում խաղաղության մասին, այլ նրանք, ովքեր կարողանում են ճիշտ գնահատել իրականությունը, կանխատեսել զարգացումները և ժամանակին գործել։

Աշխարհը փոխվում է։ Հարցն այն չէ՝ Հայաստանը կարո՞ղ է կանգնեցնել այդ փոփոխությունները։ Հարցն այն է՝ Հայաստանը պատրա՞ստ է դիմավորել դրանք որպես սեփական ճակատագրի սուբյեկտ, այլ ոչ թե ուրիշների որոշումների հետևանքները կրող տարածք։

Գևորգ Կարապետյան

Մեկնաբանություններ